مصاحبه تبیان با آقای نصراله مردانی

تبیان : لطفاً شرح مختصری از زندگی و فعالیت های خود بفرمایید.

ما راز سر به مُهر یک آغاز مبهمیم             یعنی در این سراچه ی بازیچه آدمیم

بنده به سال ۱۳۲۶ هـ .ش در کازرون ( فارس) دیده به جهان گشودم. از همان دوران قبل از دبستان علاقه وافری به شعر و ادبیات داشتم. شاید به این دلیل که پدرم علاقه زیادی به دیوان حافظ  و شاهنامه فردوسی داشت و همیشه مجالس شعر خوانی برپا می کرد. از همان زمان بود که به فکر تلفیق حماسه و غزل افتادم. کاری که بسیاری از اساتید انجام آن را امری محال می دانستند. به هر حال من این کار را انجام دادم وشعرهایی در قالب غزل ساختم که مضمونی حماسی داشت، اگر چه قبل از انقلاب از این اشعار استقبالی  نشد. پیروزی انقلاب و عظمت و شکوه آن و فضای موجود به بهتر شدن کارم کمک  بسیاری کرد . با شروع  جنگ تحمیلی این نوع کارهای من، بسیار مورد توجه قرار گرفت و مقلدانی نیز پیدا کرد. از جمله این شعرها می توان به صبح ظفر سواران، سمند صاعقه زین کن سواره باید رفت … ، ای یلان صف شکن … ، جنگ جنگ است بیا تا صف دشمن شکنیم اشاره کرد. به هر حال این کار، شیوه نوینی در ادبیات بود که تا قبل از این وجود نداشت. البته می توان رگه هایی از این شیوه را در کار بزرگانی چون حافظ و مولانا دید. مثل این  غزل مولانا که یکی از ابیاتش این است:

 زین همرهان سست عناصر دلم گرفت           شیرخدا و رستم دستانم آرزوست

یا این غزل حافظ با این بیت :

شاه شمشاد قدان ، خسرو شیرین دهنان       که به مژگان شکند قلب همه صف شکنان

 اگر چه سرودن غزل هایی با مضمون حماسی در کار این بزرگان به نظر اتفاقی است.

تاکنون مجموعه اشعاری به چاپ رسانده ام که می توان از مجموعه قیام نور، خون نامه ی خاک ، آتش نی، سمند صاعقه، ستیغ سخن، قانون عشق ، از شهیدان شاعر، منظومه شهادت ، شعر اربعین و … نام برد. ازجمله کارهای دیگرم تصحیح دیوان حافظ است که نتیجه ی سالها تلاش و مقابله نسخ متعدد این دیوان است. دیگر، مجموعه ای به نام ” گل باغ آشنایی ” که گزیده ای از شعرهای شاعران ایرانی از آغاز تا امروز است و دیگر،  مجموعه ای به نام “چهارده  نور ازلی” که در آن برای هر کدام از ائمه یک کار مستقل انجام داده ام . آخرین کارم نیز ” دائره المعارف شاعران ” است که تاکنون بیش از ده هزار صفحه از آن را چاپ نموده ایم و …

تبیان : لطفاً در مورد مجموعه “ستیغ سخن” که گویا یکی از کتب درسی دانشجویان دکترا نیز هست بیشتر توضیح دهید.

این کتاب در قالب مثنوی است و نتیجه پانزده سال کار و مطالعه بیش از چند هزار دیوان است. در این کتاب اسامی بیش از ۲۵۰۰ شاعر از آغاز ظهور شعر فارسی تا نیما و غیره به صورت منظوم آورده شده ؛ البته در این منظومه قصد من فقط ذکر اسامی شعرا نبوده است.

به این بیت توجه کنید :

چه سّری نهان در ضمیر تو بود          که وحشی و اهلی اسیر توبود

بسیاری فقط وحشی و اهلی را می شناسند. در حالی که ” سّری” ، ” نهان ” و ” ضمیر” هم نام  شاعرانی بوده است. در واقع تمام بدنه بیت از نام  شاعر تشکیل شده .  در این بیت ” ایهام ” ( یعنی کلمه ای دارای دو معنی دور و نزدیک باشد  و خواننده با به ذهن آوردن یک معنی ، معنای دیگر کلمه نیز به خاطرش بیاید .) نیز وجود دارد. کل منظومه به همین شکل  است.

تبیان : شما بیشتر در چه قالب هایی شعر می سرایید و چرا؟

من اشعاری در قالب های مختلف شعر اعم از غزل، قصیده ، رباعی ، دوبیتی ، مثنوی ،  ترجیع بند و … سروده ام ولی بیشتر سروده هایم و علاقه ی خاصم به قالب غزل است. در قالب مثنوی هم کارهای قابل توجه و چشمگیری انجام داده ام. به هر حال من معتقدم ظرفیتی که غزل در ادبیات فارسی دارد هیچ کدام دیگر از قالب های شعری ندارند. حافظ هم به همین دلیل آگاهانه اشعارش را در قالب غزل ریخت . غزل نه همچون قصیده طویل و خسته کننده است و نه همچون رباعی و دو بیتی کوتاه . خیلی راحت می توان پیام خود را در قالب غزل ارائه داد. به نظر من غزل زبان همیشگی تاریخ است.

تبیان : تخلص شما چیست؟

من در اوایل که شعر می سرودم ” ناصر” تخلص می کردم ، ولی مدت هاست که دیگر نه این اسم را ونه هیچ اسم دیگری را به عنوان تخلص به کار نمی برم . چون به این نتیجه رسیده ام که اگر شعر برخاسته از دل و جان شاعر باشد تک تک واژهای این شعر مثل تخلص شاعر عمل می کند؛ یعنی هرکس بیتی از این شعر را بخواند، درمی یابد که سروده کیست . مثل شعر فردوسی، حافظ یا مولانا و دیگر بزرگان ادب فارسی . علاوه بر این به نظر من تخلص یک نوع ” من گفتن” و اظهار تفاخر کردن است. از این گذشته در قدیم چون صنعت نشر نبوده، شعرا مجبور بودند تخلصی برگزینند تا اشعارشان مشخص باشد؛ ولی امروزه دیگر لزومی به این کار نیست و به مذاق مردم هنرمند ما نیز سازگار نیست.

تبیان : از میان شعرا، به شعر کدامیک تعلق خاطر بیشتری دارید؟

هر یک از شعرای ما برجستگی خاصی دارند که به واسطه آنها شناخته می شوند. مثلاً فردوسی شاعری است که درتمام دنیا خرد گراتر از او وجود ندارد. در تمام بیت هایش خرد و اندیشه موج می زند. یا اشعار لطیف و لبریز از شور وشوق مولانا که انسان را به وجد می آورد ، یا اشعار پند آموز و شیوای سعدی که چون نغمه ای دلنشین برگوش جان انسان  می نشنید و از همه شگفت انگیزتر، شیواتر، گویا تر و دلنشین تر اشعار خواجه حافظ شیراز است که علاقه خاصی بدان دارم. متأسفانه شعر هیچ یک از این بزرگان چه در داخل و چه درخارج به درستی درک نشده . اگر ترجمه درستی  فقط از دیوان حافظ می شد مردم جهان را شیفته خود می نمود. چنان که فقط نسیمی از حافظ به بزرگانی چون نیچه و گوته رسیده و آنها را مدهوش حافظ نموده است. گوته زمین و زمان  را به زیر سؤال می برد و تفکرات بزرگان را به باد تمسخر می گیرد ولی وقتی به حافظ می رسد می گوید: حافظ تو چرا از باده سخن می گویی ، تو خود باده ای هستی که هستی را مدهوش خود نموده ای .

تبیان : چرا شعر بزرگانی چون حافظ، مولانا، سعدی و … پس از گذشت قرن ها هنوز مورد علاقه و توجه مردم است؟

راز ماندگاری حافظ ، بهره گیری از کتاب مقدسی است که جوهره حیات می باشد ؛ یعنی قرآن که ازلی و ابدی است . حافظ از قرآن الهام گرفته ، از کتابی که لوح محفوظ خداوند است و ناگفته ها و ناشناخته ها را در بردارد. برای همین حرفی که زده محصور در زمان و مکان خاصی نمانده و دل مردم تمام روزگاران را به تسخیر در آورده و درخواهد آورد. از سوی دیگر علاقه حافظ به ائمه اطهار علیهم السلام و تشیّع نیز باعث دلنشینی اشعارش شده است. خود من تقریباً چهل غزل از اشعار او را که در مورد امام زمان (عج) بوده و چندین غزل که در مورد حضرت رسول ( ص ) بود ، استخراج نموده ام . به هرحال جاودانگی حافظ به دلیل پیوستگی با قرآن است. شعرای دیگر نیز به نحوی از قرآن بهره جسته اند؛ اما حافظ بیشتر و عمیق تربا قرآن پیوسته است . شعرحافظ شعر گذشته، حال و آینده است.

تبیان : آیا شاعری نیاز به قریحه خدادادی دارد؟

بله؛ شعر الهام است؛ اما در مورد همه ی شعرا چنین نیست. مثل عشق . یکی در منجلابی از فساد و پستی فرو می رود و اسم آن را عشق می گذارد. یکی نیز مانند امام حسین (ع) ازهمه چیز وهمه کس در راه معشوقش می گذرد. در واقع عاشق حقیقی اوست. شعر نیز پس از الهامی که به انبیا می شد، الهامی است برای شاعر. البته شاعر حقیقی و هنرمند . نه آن کسی که به اسم شاعر، شعر را به ابتذال کشیده . شاعر واقعی کسی است که زحمت کشیده و به نیرویی ازلی و ابدی متصل است.

تبیان: چه پیشنهادی برای شاعران جوان و علاقه مند دارید؟

متأسفانه در این روزگار ، شعر و شاعری وضع بسیار آشفته ای  دارد. عده ای قالب های شعری گذشته را کهنه  می دانند و به اسم شعرنو، چیزهایی منتشر می کنند که انسان خجالت می کشد عنوان شعر به آنها بدهد. البته شعرهای خوبی هم گاه  دیده می شود.

به نظر من راه بازگشت به آن شکوه و عظمت ادبی گذشته ، آشنایی با شعرای قدیم و اشعار پربار آنهاست.

اگر به قول عده ای شعر حافظ و مولانا و … و راه و روش آنها کهنه شده ، پس چرا هنوز مردم این اشعار را دوست دارند و  ورد زبانشان است.

توصیه من به جوانان علاقه مند به شاعری این است که به آثار گذشتگان که اقیانوسی از هنر و خلاقیت است مراجعه کنند و از آنها توشه برگیرند.

تبیان : تعریف شما از نخبه چیست؟

نخبه به معنی اندیشمند، متفکر وهنرمند واقعی است. در واقع نخبه کسی است که واقعاً زحمت کشیده باشد و به معنی واقعی به جوهره حیات و هستی دست یافته و آن را فهمیده باشد. ممکن است بسیاری به عنوان نخبه و چهره ماندگارمعرفی شوند اما این روزگار و گذشت زمان است که ماندگاری آنها را تعیین می کند. اگر آثار به جای مانده از کسی حقیقی باشد و به وجود آورنده آن اثر ، به واقع تلاش کرده باشد، آن هم برای مردم و به خاطر خدا ، مسلماً ماندگار خواهد ماند.

در پایان مصاحبه ، استاد مردانی یکی از زیباترین غزل های خود را برای ما قرائت نمودند که آن را به نظر شما عزیزان می رسانیم.

ما راز سر به مُهر یک آغاز مبهمیم            یعنی دراین سراچه ی بازیچه آدمیم

شاید به شیر درنده این جنگل بزرگ         ما سایه ای ز شاخه یک بید درهمیم

بر پرتگاه صخره صحرای نیستی              گویا که ما نتیجه لبخند یک دمیم

چون نقطه کوچکیم به پرگار روزگار           اما برون ز دایره ی هر دو عالمیم

در ما هزار عالم دیگر نهفته است            ما جام در غبار فرو رفته ی جمیم

از ما ربوده دیو زمان خاتم روان                آنجا که ما تجلی اسماء اعظمیم

سنگینی  تمامی عالم به دوش ماست      ما در حریم عشق تو ای دوست محرمیم

جاری تر از نسیمی و روانی مثل آب         ما نشئه ی ظهور حیاتی دما دمیم

جوشید از بلندی فریاد ما زمان                 گاهی چو رود آتش ، گاهی چو شبنمیم

در ما بهشت و دوزخ درهم تنیده است       اهریمن و فرشته ی یک قصه با همیم

آگه نشد به سر سویدای ما کسی               ما قصه ی شگفت مسیحا و مریمیم